HỎI MÌNH
Trải mấy mươi năm vẫn thế ru?
Rằng khôn, rằng dại, lại rằng ngu?
Những là thương cả cho đời bạc
Nào có căm đâu đến kẻ thù
No ấm chưa qua vành mẹ đĩ
Đỗ đành may khỏi tiếng cha cu
Phen này có dễ trời xoay lại
Thằng bé con con đã chán cù
Trần Tế Xương
Thơ Cẩn Họa:
HỎI CUỘI !
[Tung hoành trục kkoán]
“No ấm chưa qua vành mẹ đĩ
Đỗ đành may khỏi tiếng cha cu”
[Tríchtrong bài “Hỏi Mình” = Tú Xương]
NO tròn méo xệch tưởng như ru!
ẤM lạnh ai bày chuyện mãi ngu
CHƯA tỏ biên thùy đầy bóng giặc
QUA nghe lãnh hải lắm quân thù
VÀNH đai sáng tỏ đời khơi mộng
MẸ cảnh bình yên bé thả cù…
ĐĨ điếm tham tàn luôn tráo trở…
ĐỖ ĐÀNH MAY KHỎI TIẾNG CHA CU.
Đức Hạnh
***
Dưới đây là bình giải chuyên sâu về bài thơ xướng "Hỏi Mình" của nhà thơ Trần Tế Xương (Tú Xương) và bài thơ cẩn họa "Hỏi Cuội!" của tác giả Đức Hạnh.
1. Bài Xướng: "Hỏi mình" – Trần Tế Xương
Hoàn cảnh & Bức chân dung tự họa
Bài thơ là nỗi niềm u uất, chua chát của Tú Xương về phận mình và phận đời trong buổi Tây - Tàu nhố nhăng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
- Tâm trạng dằn xé (Hai câu thực & luận):
“Trải mấy mươi năm vẫn thế ru?
Rằng khôn, rằng dại, lại rằng ngu?”
Lời tự vấn xót xa của một trí thức lỡ vận. Tú Xương cười mình mà thực chất là cười đời. Cái "dại", cái "ngu" ở đây chính là sự kiên định giữ lấy thiên lương, không chịu hạ mình trong cái xã hội đảo điên.
- Tấm lòng nhân hậu & Tình cảm gia đình (Hai câu thực & luận):
“Những là thương cả cho đời bạc
Nào có căm đâu đến kẻ thù
No ấm chưa qua vành mẹ đĩ
Đỗ đành may khỏi tiếng cha cu”
Tú Xương không oán gắt kẻ thù mà thương cho kiếp người tan tác. Nhưng xót xa nhất vẫn là cái bất lực của người nam nhi: sự "no ấm" của gia đình hoàn toàn trông vào bờ vai nuôi chồng gánh con của bà Tú (vành mẹ đĩ - cách gọi nôm na, dân dã thời xưa), còn ông chỉ "đỗ đành" (đỗ tú tài) để thoát cái tiếng làm vô danh tiểu卒 (cha cu).
- Thái độ bất bình & Cái gạt tay chua chát (Hai câu kết):
“Phen này có dễ trời xoay lại
Thằng bé con con đã chán cù”
Hình ảnh "thằng bé chán cù" là tượng trưng cho sự chán ngắt cái trò đời xoay vần, quanh quẩn bất lực trước thời cuộc.
2. Bài Cẩn Họa: "Hỏi Cuội!" – Đức Hạnh
Kỹ thuật Thơ & Bố cục Trục Khoán
Bài họa của tác giả Đức Hạnh không chỉ tuân thủ luật Bằng - Trắc và vần vè khắt khe của thể Đường luật, mà còn vận dụng nghệ thuật "Tung hoành trục khoán" (hoặc khoán thủ) rất công phu:
- Trục khoán: Lấy trọn vẹn câu thơ thực/luận của Tú Xương làm các chữ đầu câu (Khoán thủ) cho bài thơ mới:
- NO...
- ẤM...
- CHƯA...
- QUA...
- VÀNH...
- MẸ...
- ĐĨ...
- ĐỖ ĐÀNH MAY KHỎI TIẾNG CHA CU. (Câu kết tập nang/trích nguyên văn).
Nội dung & Tinh thần Họa
Nếu bài xướng của Tú Xương hướng vào nội tâm & gia cảnh thời phong kiến suy tàn, thì bài họa của Đức Hạnh lại mở rộng ra thời cuộc, giang sơn & chủ quyền dân tộc:
- Hiện thực xã hội & Biển đảo quê hương:
“CHƯA tỏ biên thùy đầy bóng giặc
QUA nghe lãnh hải lắm quân thù”
Tác giả mượn ý thơ xưa để gửi gắm nỗi trăn trở về thời cuộc hiện đại, về những nguy cơ nơi biên cương, hải đảo và sự tráo trở của kẻ tham tàn.
- Ước vọng bình yên:
“VÀNH đai sáng tỏ đời khơi mộng/
MẸ cảnh bình yên bé thả cù…”
Hình ảnh "bé thả cù" ở bài họa mang sắc thái tươi sáng hơn, mong ước một đất nước thái bình để trẻ thơ được vui chơi hòa bình, đối lập với sự "chán cù" mệt mỏi của Tú Xương.
- Sự kết hợp tập nang khéo léo:
“ĐĨ điếm tham tàn luôn tráo trở…
ĐỖ ĐÀNH MAY KHỎI TIẾNG CHA CU.”
Câu kết khép lại bằng chính câu thơ gốc của Tú Xương nhưng đặt trong ngữ cảnh mới, vừa giữ được thần thái cổ điển, vừa tạo nên sự hô ứng nhịp nhàng giữa hai thế hệ thơ.
3. Tổng Kết Đánh Giá
- Nghệ thuật xướng họa: Bài họa "Hỏi Cuội!" đã thực hiện một thao tác gieo vần và mượn ý rất khó (gài trục khoán nguyên câu). Tác giả Đức Hạnh thể hiện bản lĩnh mẫn cảm với ngôn từ, không bị gượng ép dù phải tuân thủ gông cờ gặt gặt của luật thơ.
- Giá trị đối thoại: Bài xướng là "Hỏi Mình" – cuộc đối thoại nội tâm đầy cay đắng của Tú Xương; bài họa là "Hỏi Cuội!" – lời cảm hoài hướng ra không gian rộng lớn, phản ánh tâm tư của người hậu thế trước biến chuyển của thời đại. Sự tiếp nối này tạo nên một cặp thơ xướng - họa giàu giá trị văn học và tư tưởng.- Gemini.
