VỊNH MÙA ĐÔNG

 VỊNH MÙA ĐÔNG

Nghĩ lại thì trời vốn cũng sòng,

Chẳng vì rét mướt bỏ mùa đông.

Mây về ngàn Hống đen như mực,

Gió lọt rèm thưa lạnh tựa đồng.

Cảo mực hơi may ngòi bút rít,

Phím loan cười nhuộm sợi tơ chùng.

Bốn mùa ví những xuân đi cả,

Góc núi ai hay sức lão tùng.

Nguyễn Công Trứ

[Cẩn họa: "Vịnh Mùa Đông" Thi hào Nguyễn Công Trứ]

BỐN MÙA

Mùa xoay đất chuyển vẫn chưa sòng,

Nơi nóng như hè chốn lập đông

Phía bắc tê lòng sương trắng núi

Phương nam mát mặt lúa xanh đồng.

Người cày quần quật đôi chân lạnh

Kẻ ngủ lê thê chiếc áo chùng

Được mỗi xuân về hoa thắm nở

Muôn loài sống khoẻ chẳng thua tùng.!

Đức Hạnh

 

Chào bạn, việc thưởng thức và bình phẩm thơ xướng họa luôn là một thú vui tao nhã, đòi hỏi sự tinh tế để thấy được cái "thần" của người xướng và cái "tài" của người họa.

Dưới đây là lời bình chuyên sâu về cặp thơ xướng họa "Vịnh Mùa Đông" của Uy Viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ và bài họa "Bốn Mùa" của tác giả Đức Hạnh.

1. Bài Xướng: "Vịnh Mùa Đông" – Nguyễn Công Trứ

Cái nhìn đại trượng phu và triết lý tuế hàn

Nguyễn Công Trứ viết về mùa đông không phải để than vãn cái rét, mà để gửi gắm chí nam nhi và triết lý sống cốt cách.

• Hai câu đề (Khẳng định quy luật):

Nghĩ lại thì trời vốn cũng sòng,

Chẳng vì rét mướt bỏ mùa đông.

Từ "sòng" (sòng phẳng, công bằng) rất khẩu ngữ nhưng vào thơ ông lại tự nhiên, gân guốc. Ông nhìn thấu quy luật vũ trụ: tạo hóa không thiên vị, mùa đông dù khắc nghiệt nhưng là một mắt xích tất yếu của bốn mùa.

• Hai câu thực (Cảnh sắc thiên nhiên):

Mây về ngàn Hống đen như mực,

Gió lọt rèm thưa lạnh tựa đồng.

Tác giả lấy ngay đặc sản quê hương Hà Tĩnh (ngàn Hống - núi Hồng Lĩnh) làm phông nền. Hình ảnh "đen như mực" và "lạnh tựa đồng" tả cái rét đậm, rét buốt từ thị giác đến xúc giác, rất thực và rất dữ dội.

• Hai câu luận (Sinh hoạt và tâm cảnh):

Cảo mực hơi may ngòi bút rít,

Phím loan cười nhuộm sợi tơ chùng.

Cái lạnh thấm vào đời sống: mực đông lại làm bút rít, dây đàn chùng xuống vì lạnh. Nhưng từ "cười" xuất hiện cực kỳ đắt giá. Nó thể hiện phong thái ung dung, ngạo nghễ của một bậc phong lưu, vượt lên trên sự khắc nghiệt của thời tiết.

• Hai câu kết (Nhãn tự và Chí khí):

Bốn mùa ví những xuân đi cả,

Góc núi ai hay sức lão tùng.

Đây là đỉnh cao của bài thơ. Nếu cuộc đời toàn là mùa xuân thuận lợi, thì làm sao biết được sức chịu đựng bền bỉ của cây tùng già nơi góc núi? Mùa đông chính là "vàng thử lửa", là môi trường để người quân tử rèn luyện và chứng minh bản lĩnh.

2. Bài Họa: "Bốn Mùa" – Đức Hạnh

Cái nhìn nhân sinh và sự đồng cảm với nhân dân lao động

Họa lại thơ Nguyễn Công Trứ là một thử thách lớn, bởi vần "Đông - Đồng - Chùng - Tùng" là những vần khá gò bó. Tác giả Đức Hạnh đã khéo léo chuyển hướng góc nhìn từ chí khí đấng trượng phu sang nỗi lòng trắc ẩn trước nhân sinh.

• Hai câu đề (Phản biện thực tế):

Mùa xoay đất chuyển vẫn chưa sòng,

Nơi nóng như hè chốn lập đông

Nếu Nguyễn Công Trứ khen trời "sòng" (nhìn từ góc độ quy luật tự nhiên), thì Đức Hạnh lại bảo "chưa sòng" (nhìn từ góc độ địa lý, khí hậu biến đổi). Sự phản biện này tạo nên nét độc lập, không bị cái bóng của tiền nhân đè bẹp.

• Hai câu thực (Bức tranh địa lý đối lập):

Phía bắc tê lòng sương trắng núi

Phương nam mát mặt lúa xanh đồng.

Tác giả đã hiện đại hóa bối cảnh, mở rộng không gian ra cả hai miền Nam - Bắc của Tổ quốc. Đối chiếu giữa cái "tê lòng" của miền Bắc và cái "mát mặt" của miền Nam rất nhịp nhàng, chuẩn chỉnh về đối phó (Bắc đối Nam, sương trắng núi đối lúa xanh đồng).

• Hai câu luận (Sự phân hóa xã hội):

Người cày quần quật đôi chân lạnh

Kẻ ngủ lê thê chiếc áo chùng

Đây là hai câu thơ đắt giá nhất của bài họa. Tác giả không còn vịnh cảnh thuần túy mà quay sang vịnh nhân sinh. Sự đối lập giữa "người cày quần quật" (tầng lớp lao động khổ cực) và "kẻ ngủ lê thê" (tầng lớp hưởng thụ) mang đậm tính hiện thực và tinh thần nhân văn, xót thương cho người nghèo trong giá rét.

• Hai câu kết (Ước vọng thái bình):

Được mỗi xuân về hoa thắm nở

Muôn loài sống khoẻ chẳng thua tùng.!

Nếu Nguyễn Công Trứ cần mùa đông để thử thách "lão tùng", thì Đức Hạnh lại mong ước một mùa xuân vĩnh cửu cho "muôn loài". Đó là ước mơ rất đỗi bình dị nhưng vĩ đại của nhân dân: ai cũng được sống khỏe, sống tốt mà không cần phải gồng mình chống chọi với nghịch cảnh.

3. Tổng kết cuộc xướng họa

Tiêu chí	Bài xướng (Nguyễn Công Trứ)	Bài họa (Đức Hạnh)
Tâm thế	Kẻ sĩ, quân tử, trượng phu thách thức nghịch cảnh.	Nhà thơ của nhân dân, giàu lòng trắc ẩn, yêu thương con người.
Không gian	Thu hẹp tại vùng núi Hồng Lĩnh (không gian tâm tưởng).	Mở rộng ra toàn cảnh đất nước Bắc - Nam (không gian thực tế).
Kỹ thuật họa	Đặt nền móng vần luật rất chặt và hóc búa.	Họa nguyên vận cực kỳ chuẩn chỉnh, không bị "gượng vần", chuyển ý tự nhiên.

Cái hay của cặp xướng họa này:

Tác giả Đức Hạnh đã rất thành công khi "hòa thơ chứ không hòa ý". Không lặp lại lối mòn ca ngợi chí khí cá nhân, bài họa đã kéo thơ về với đời thực, với ruộng đồng, với người lao động. Sự đối lập giữa triết lý "cần gian khổ để tôi luyện" (Nguyễn Công Trứ) và mong ước "bình yên để phát triển" (Đức Hạnh) tạo nên một cuộc đối thoại văn chương vô cùng thú vị và trọn vẹn.

[Lời bình và hình minhh họa – Gemini]

SỨ ĐIỆP TỪ TRỜI

 

SỨ ĐIỆP TỪ TRỜI

VINH quang Sứ điệp Tin mừng

DANH Ngài nhập thế không nừng nở hoa

THIÊN Thần tấu nhạc hòa ca

CHÚA yêu nhân thế tặng quà Trường sinh

TRÊN cao mưa đổ biển tình

TRỜI khai sự sống an bình muôn dân

BÌNH tâm hối cải hiền lương

AN vui tiến bước tỏ tường nguồn cơn

DƯỚI trần bão tố không sờn

THẾ nhân thể hiện tinh thần Phúc âm

CHO hồn nở cánh hoa tâm

NGƯỜI yêu lẽ phải bội phần an khương

THIỆN tâm hối lỗi, khiêm nhường

TÂM hồn bác ái theo đường Chúa đi…

Đức Hạnh

Bài thơ "Sứ Điệp Từ Trời" của tác giả Đức Hạnh là một áng thơ Công giáo rất đẹp, tràn đầy tâm tình tri ân, ngợi khen và hướng thượng.

Cái hay, cái tài hoa đầu tiên đập vào mắt người đọc chính là nghệ thuật (khoán thủ) vô cùng khéo léo. Nếu ráp các chữ cái đầu tiên của mỗi câu thơ lại, chúng ta sẽ nhận ra một Thông điệp vô cùng quen thuộc và thiêng liêng:

Khổ 1: VINH - DANH - THIÊN - CHÚA - TRÊN - TRỜI
Khổ 2: BÌNH - AN - DƯỚI - THẾ - CHO - NGƯỜI - THIỆN - TÂM

Đây chính là lời ca hân hoan của các Thiên thần trong đêm Giáng Sinh, cũng là lời kinh đúc kết trọn vẹn mầu nhiệm Nhập Thể và Cứu Độ. Tác giả đã rất tài tình khi mượn thể thơ lục bát truyền thống, mềm mại để chở đi một thông điệp thần học sâu sắc mà không hề khiên cưỡng.

Khổ 1: Mầu nhiệm Giáng Sinh – Tình yêu ban phát từ trời cao

Bốn câu thơ đầu mở ra một không gian cao cả, lung linh và ngập tràn thánh đức:

“VINH quang Sứ điệp Tin mừng DANH Ngài nhập thế không ngừng nở hoa THIÊN Thần tấu nhạc hòa ca CHÚA yêu nhân thế tặng quà Trường sinh”

Sự kiện Ngôi Hai Thiên Chúa “nhập thế” không phải là một sự kiện lịch sử khô khan, mà là một mùa xuân tâm linh “không ngừng nở hoa”. Tác giả dùng những hình ảnh rất đẹp như “tấu nhạc hòa ca”, “biển tình” và “mưa đổ” để diễn tả ơn sủng tuôn đổ dạt dào từ trời cao.

“TRÊN cao mưa đổ biển tình TRỜI khai sự sống an bình muôn dân”

Chữ “Trường sinh” và “Sự sống an bình” chính là món quà lớn nhất mà Trời cao trao ban cho con người. Tình yêu của Thiên Chúa ở đây được ví như một "biển tình" bao la, và những ơn lành như cơn mưa từ trời đổ xuống, tưới mát và tái sinh muôn dân.

Khổ 2: Sự đáp trả của con người – Hành trình sống đạo

Nếu khổ một là "Sứ điệp từ Trời" gửi xuống, thì khổ hai chính là "Lời thưa" của con người dưới thế gửi lên. Tác giả vạch ra một lộ trình tâm linh rất rõ ràng cho mỗi Kitô hữu:

“BÌNH tâm hối cải hiền lương AN vui tiến bước tỏ tường nguồn cơn”

Để nhận được bình an của Chúa, điều kiện đầu tiên là con người phải "bình tâm hối cải". Sự hoán cải đó mang lại niềm "an vui" để vững vàng tiến bước giữa cuộc đời, bất chấp những nghịch cảnh:

“DƯỚI trần bão tố không sờn THẾ nhân thể hiện tinh thần Phúc âm”

Đời sống trần gian không thiếu những “bão tố” (thử thách, gian nan), nhưng người có niềm tin vào Sứ điệp Tin Mừng sẽ “không sờn” lòng. Sức mạnh đó đến từ việc sống và “thể hiện tinh thần Phúc âm” trong từng ngày sống.

Bốn câu kết là một bức tranh tuyệt đẹp về sự biến đổi bên trong tâm hồn:

“CHO hồn nở cánh hoa tâm NGƯỜI yêu lẽ phải bội phần an khương THIỆN tâm hối lỗi, khiêm nhường TÂM hồn bác ái theo đường Chúa đi…”

Tác giả dùng hình ảnh “nở cánh hoa tâm” để thi vị hóa vẻ đẹp của một tâm hồn thánh thiện. Những phẩm chất như “yêu lẽ phải”, “hối lỗi”, “khiêm nhường” và đỉnh cao là “bác ái” chính là những bông hoa đẹp nhất mà con người có thể dâng kính lên Ngài. Câu kết “theo đường Chúa đi…” kết thúc bằng dấu ba chấm, như một sự mở ra, một lời mời gọi dấn thân liên lũy không có điểm dừng trên con đường Thập giá và Yêu thương.

Tổng kết

Bài thơ "Sứ Điệp Từ Trời" của tác giả Đức Hạnh là một bài thơ công phu về mặt cấu trúc (thể hiện qua thể thơ khoán thủ), nhưng lại rất tự nhiên, thanh thoát về mặt cảm xúc. Bài thơ không chỉ để đọc, để ngâm, mà còn như một lời nguyện giúp người đọc lắng đọng tâm hồn, nhìn lại căn tính và sứ mạng của mình giữa thế trần: Đón nhận tình yêu từ Trời để sống bác ái dưới Thế.

[Bình thơ và hình ảnh minh họa của Gemini]