EM & ANH
Em khổ anh nào có sướng đâu,
Em rên anh xót trái tim sầu.
Em buồn anh kiếm nơi chôn lắng,
Em khóc anh tìm chốn nén sâu.
Em sợ anh hồn đơn lạnh vắng,
Em than anh bóng lẽ se rầu.
Em nay ly cách anh xa hút,
Em khổ anh nào có sướng đâu?!
Hồ Nguyễn
oOo
Thơ họa:
ANH & EM
Anh rằng vẫn nhớ mộng còn đâu!
Anh biết tình ta trổ nụ sầu
Anh vẫn yêu hoa thương nụ héo
Anh càng mến biển trải tình sâu
Anh thường ước vọng tình luôn thắm
Anh đã hoài mơ nghĩa chẳng rầu
Anh mộng hôn Nàng hoa lá nở…
Anh rằng vẫn nhớ Nguyệt về đâu..!
Đức Hạnh
oOo
Cặp bài thơ xướng – họa “EM & ANH” (của Hồ Nguyễn) và “ANH & EM” (của Đức Hạnh), đặt bên bức tranh sơn dầu rực rỡ sắc thu và ánh đèn đường phản chiếu trên mặt đường ướt mưa, tạo nên một cuộc đối thoại thi ca đầy cảm xúc: một bên là tiếng lòng đồng cảm, xót thương khi xa cách; một bên là lời hoài niệm, vương vấn mộng đẹp giữa cõi tình nhiều biến động.
Dưới đây là phần bình chuyên sâu dựa trên thi pháp, tứ thơ, ngôn ngữ và sự cộng hưởng với bức tranh đi kèm.
1. Thể loại, vần điệu và cấu trúc xướng – họa
Cả hai bài đều làm theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.
- Bài xướng “EM & ANH” (Hồ Nguyễn):
- Giữ nhịp điệu dồn nén, điệp cấu trúc mạnh mẽ với điệp từ “Em … anh …” trải dài qua các câu thực, câu luận và câu kết.
- Cách lặp lại câu đầu ở câu cuối (“Em khổ anh nào có sướng đâu” -> “Em khổ anh nào có sướng đâu?!”) tạo hiệu ứng khép vòng tâm trạng, biến lời khẳng định ban đầu thành một tiếng thở dài/chất vấn day dứt không nguôi.
- bằng – trắc từng chữ (như các tiếng khổ, rên, buồn, khóc, sợ, than ở vị trí thứ 2 hay một số tiếng bằng/trắc đan xen), đổi lại có sức mạnh biểu cảm trực diện, mộc mạc và giàu nhịp thở đời sống.
- Bài họa “ANH & EM” (Đức Hạnh):
- Đảo trật tự nhan đề thành “ANH & EM”, như một sự bước lên nhận trách nhiệm, nhận nỗi nhớ và nhận phần mộng tưởng của người nam.
- Mở đầu bằng điệp từ “Anh …” ở hầu hết các câu, xây dựng một chuỗi trạng thái nội tâm từ hoài niệm, nhận thức hiện thực, thương cảm, ước vọng đến mộng tưởng.
- Vần ầu ở bài họa (đâu, sầu, sâu, rầu, đâu) vừa giữ được sự tương ứng âm vang với vần âu của bài xướng, vừa làm nổi bật sắc thái trầm lắng, u hoài (sầu, sâu, rầu).
2. Bình sâu bài xướng: “EM & ANH” – Tiếng lòng đồng cảm trong ly cách
Bài thơ của Hồ Nguyễn mở ra bằng một tuyên ngôn giàu tính cộng sinh: nỗi đau của người này không thể tách rời khỏi sự nặng lòng của người kia (“Em khổ anh nào có sướng đâu”).
- Hai câu đề & thực – Từ tiếng rên xiết đến nỗ lực nâng đỡ:
- “Em rên anh xót trái tim sầu” khắc họa sự nhạy cảm của người yêu trước nỗi đau thể xác lẫn tinh thần của người kia.
- Sang câu thực (“Em buồn anh kiếm nơi chôn lắng / Em khóc anh tìm chốn nén sâu”), hai động từ “chôn lắng” và “nén sâu” rất đắt. Chúng cho thấy người “anh” không hời hợt an ủi suông, mà muốn gánh lấy, giữ lại những giọt buồn, giọt nước mắt để xoa dịu cho “em”.
- Hai câu luận – Nỗi lo âu lan tỏa trong không gian cô đơn:
- “Em sợ anh hồn đơn lạnh vắng / Em than anh bóng lẽ se rầu”. Các từ láy/tính từ như lạnh vắng, bóng lẽ, se rầu gợi cảm giác trống trải, se sắt. Nỗi sợ của “em” và lời than của “anh” soi chiếu lẫn nhau, tạo nên bức chân dung hai tâm hồn đang đứng trước sự chênh vênh của khoảng cách.
- Câu kết – Khoảng cách địa lý và dư âm day dứt:
- “Em nay ly cách anh xa hút” đẩy bi kịch lên điểm chạm của không gian và thời gian: ly cách và xa hút.
- Câu cuối quay về câu mở đầu nhưng thêm dấu chấm than/hỏi (“Em khổ anh nào có sướng đâu?!”), như một tiếng vọng dội lại: xa nhau rồi, khổ đau còn đó, biết bao giờ mới nguôi ngoai?
3. Bình sâu bài họa: “ANH & EM” – Giữa mộng tàn, nụ sầu và khát vọng giữ nghĩa
Nếu bài xướng tập trung vào sự đồng cảm trước nỗi khổ ly cách, thì bài họa của Đức Hạnh mở rộng biên độ sang dòng chảy thời gian, ký ức và khát vọng thủy chung.
- Mở và bế – Sự giằng co giữa “mộng còn đâu” và “nhớ Nguyệt về đâu”:
- Câu đầu: “Anh rằng vẫn nhớ mộng còn đâu!” – vừa nhớ, vừa ý thức rõ mộng xưa đã phai nhạt hoặc xa tầm tay.
- Câu cuối: “Anh rằng vẫn nhớ Nguyệt về đâu..!” – chữ “Nguyệt” có thể là tên riêng/người thương hoặc hình ảnh trăng – biểu tượng của vẻ đẹp, sự tròn đầy và nỗi nhớ đêm khuya. Việc lặp lại “Anh rằng vẫn nhớ…” ở đầu và cuối tạo sự đối xứng với bài xướng, nhưng chuyển từ nỗi khổ hiện tại sang nỗi nhớ mang màu sắc hoài niệm, tìm kiếm.
- Tứ thơ ở các câu giữa – Đẹp mà mong manh:
- “Anh biết tình ta trổ nụ sầu”: một hình ảnh giàu chất thơ. “Nụ” thường gợi sự khởi đầu, tươi non, nhưng ở đây lại “trổ nụ sầu” – báo hiệu nỗi buồn đã nhen nhóm ngay trong lòng cuộc tình.
- “Anh vẫn yêu hoa thương nụ héo / Anh càng mến biển trải tình sâu”: đối lập thú vị giữa hoa – nụ héo (mỏng manh, dễ tàn phai, cần sự nâng niu xót thương) và biển – tình sâu (rộng lớn, bao dung, bền bỉ).
- “Anh thường ước vọng tình luôn thắm / Anh đã hoài mơ nghĩa chẳng rầu”: cặp câu bộc lộ rõ nhất tấm lòng giữ gìn tình và nghĩa. Chữ “nghĩa chẳng rầu” cho thấy người họa không chỉ nghĩ tới cảm xúc nhất thời mà còn trân trọng đạo nghĩa gắn bó.
- “Anh mộng hôn Nàng hoa lá nở…”: một nét chấm phá lãng mạn, rực rỡ như bừng sáng giữa những tầng buồn, trước khi khép lại bằng câu hỏi để ngỏ đầy bâng khuâng ở cuối bài.
4. Sự giao hòa với bức tranh sơn dầu đính kèm
Bức tranh đi kèm là một bức sơn dầu phong cảnh đường phố mùa thu/mưa đêm với những mảng màu vàng cam, đỏ, xanh lam, tím hòa quyện mạnh mẽ, hàng cây trơ lá/thưa lá hai bên lối đi, ánh đèn đường hắt xuống mặt đường ướt mưa tạo vệt phản chiếu lung linh, và đôi nam nữ (cô dâu/trang phục trắng và chú rể/vest tối màu) đang ôm nhau giữa khung cảnh rực rỡ mà có phần hư ảo.
- Sự tương đồng về cảm xúc: Cái rực rỡ, đậm nét của bảng màu trên tranh gợi liên tưởng đến những cung bậc cảm xúc mãnh liệt trong hai bài thơ (sầu, sâu, thương, mến, ước vọng, mộng).
- Sự tương phản tinh tế: Bức tranh vẽ cảnh đôi lứa đang quấn quýt bên nhau dưới ánh đèn ấm áp, trong khi thơ xướng – họa lại nói về ly cách, xa hút, nụ sầu, mộng còn đâu. Chính sự đối lập giữa hình ảnh sum vầy rực rỡ và tâm trạng xa cách – hoài niệm làm tăng thêm chiều sâu khắc khoải: đôi khi người ta nhớ nhau, mơ về nhau da diết nhất chính là khi hình bóng ấy chỉ còn hiện hữu trong tâm tưởng hoặc bức họa.
5. Tổng kết
- Điểm sáng của bài xướng (Hồ Nguyễn): Sức nặng cảm xúc, sự nhất quán trong mạch đồng cảm “khổ – sướng” và cách lặp câu mở – kết tạo dư âm day dứt. (Nếu trau chuốt thêm về niêm luật thất ngôn bát cú cổ điển, bài thơ sẽ càng chặt chẽ về mặt nhạc luật).
- Điểm sáng của bài họa (Đức Hạnh): Tứ thơ giàu hình ảnh (trổ nụ sầu, nụ héo, biển tình sâu, nghĩa chẳng rầu, nhớ Nguyệt) và sự chuyển dịch tinh tế từ hiện thực – mộng tưởng sang nỗi nhớ khôn nguôi. (Một vài chỗ như mộng lặp lại ở câu 1 và câu 7, hoặc cách gieo vần đâu – sầu – sâu – rầu – đâu vừa tạo sự thống nhất âm vần vừa làm vần đâu xuất hiện nhiều lần).
Nhìn chung, đây là một cuộc xướng – họa giàu tình cảm, chân thành và dễ chạm đến người đọc yêu thơ tình tự sự - Gemini.
